De geschiedenis van Overdie en Achtermeer

Gemalen vind je in heel Nederland. Het dieselgemaal van de Achtermeer en Overdiepolder is bijzonder omdat het 75 jaar heeft gezorgd voor droge voeten in de oudste polder van Nederland. Bovendien vind je er een van de weinige nog werkende verbrandingsmotoren uit de eerste serie die nog is ontworpen door de uitvinder ervan: Rudolf Diesel.

De geschiedenis van het gemaal is ook verbonden met de familiegeschiedenis van de familie Leegwater, die hier bijna honderd jaar voor de bemaling heeft gezorgd, tot de ingebruikname van het elektrisch gemaal in 1988. Eerst met een klassieke poldermolen, vanaf 1913 met de modernste techniek van die tijd.

Het dieselgemaal staat op een waterloop en fundering van een oude poldermolen. Volgens cartograaf Johannes Blaue stond die hier al in 1649.

  • 1000

    Over de Die

    Rivier de Die –De Ee – Het Die kwam vanuit Uitgeest, Limmen in de Sandersloot in Alkmaar (die heet nu Blekerssloot langs de Blekerskade) naar de molensloot (heet nu Baangracht). Dit water, de Die, vinden we in geschiedbronnen van de 13e en 14e eeuw, meest afkomstig van de abdij van Egmond, aangeduid als “E” of “Ye”, terwijl de landerijen die ten oosten daarvan lagen als “land over de Ee” en “Overdie Ye” werden aangeduid, wat later gespeld als “Overdie”.

  • 1075

    Water

    Alkmaar was compleet omringd door water: de Bergermeer, Egmondermeer, Voormeer, Achtermeer, Schermeer en andere meertjes zorgden voor open verbindingen met de zee. Door deze verbindingen was handel mogelijk, veel Alkmaarders waren dan ook schippers.

    1075

  • 1214

    Eerste waterschap

    Uit dit jaar stamt het eerste schriftelijke bericht van een waterschap uit onze regio. In 1196 kwam er namelijk door een grote storm een groot deel van Alkmaar onder water te staan, door zeewater dat via de Rekere naar binnen kwam. Er werd een dijk aangelegd langs de westkant van de Rekere, tot Bergen. Doordat er veel dorpen werden beschermd door deze nieuwe dijk, moesten deze dorpen allemaal bijdragen. Door een waterschap op te richten, kon dit op een overzichtelijke manier.

  • 1250

    Strijd tegen water

    Tijdens de middeleeuwen kwam er veel water Alkmaar binnen, waardoor het noodzakelijk werd dijken te bouwen. Het water loopt echter naar het laagste punt, waardoor er in de dijkringen ook actie moest worden ondernomen. Wie in deze omgeving wilde overleven, zou altijd kunstmatig dijkjes moeten aanleggen en overtollig water moeten wegpompen naar hoger gelegen delen of naar zee.

    1250

  • 1254

    Stadsrechten

    Alkmaar kreeg stadsrechten van Graaf Willem II.

  • 1280

    Heilooërdijk

    De Heilooërdijk werd aangelegd. Dit was een dijklichaam om verzilting tegen te gaan, het zoute water kwam vanuit o.a. de Zijpe via de Rekere bij Alkmaar terecht. De Heilooërdijk werd een onderdeel van de waterkering tot de Beemster. (Ook bij Castricum zat nog een zeegat dat later zelf is dicht geslipt. Ook de Kennemerstraatweg en het Zeglis stammen uit deze tijd, dat was een zandrug (duinachtig).

    1280

  • 1407

    Eerste windwatermolen

    Overtollig water werd eeuwenlang weggemalen met spierkracht, bijvoorbeeld door lastdieren in een tredmolen, en later ook met windkracht. Molens met wieken werden gebruikt om windkracht te benutten voor een roterende beweging. In Alkmaar werd deze techniek voor het eerst gecombineerd met een scheprad in een wipmolen. De wieken konden op de wind worden gedraaid en het scheprad was stationair. Zo ontstond hier de eerste windwatermolen.

  • 1532

    Concessie voor drooglegging

    Willem en Jan Jansz. van de Nijenburg, twee hooggeplaatste bestuurders, verkrijgen in 1527 permissie van het Alkmaarse stadsbestuur om het Achtermeer tot land te maken. Helaas kwam er voorlopig niets van het plan terecht. Enkele jaren later kwamen de twee broers erop terug. Ze verzochten officieel een octrooi of concessie aan keizer Karel V voor hun project. In november 1532 was alles geregeld en verleende de keizer het verzochte octrooi. Het bepaalde onder andere dat er een zekere erfpacht betaald moest worden zodra de Achtermeer gras, hooi of graan opleverde.

    1532

  • 1533

    Start drooglegging

    Er wordt begonnen met de drooglegging van het Achtermeer. Dit was de eerste polder in Nederland die werd drooggelegd. De molen stond waarschijnlijk op de plek waar nu de Dr. Schaepmankade kruist met de Mgr. Nolensstraat.

  • 1539

    Opbrengst van land

    Willem en Jan Jansz. zijn erin geslaagd het Achtermeer “artificialicken” (kunstmatig) te herschapen in weiland. Dat had volgens Adriaen Stalpaert van der Wiele, de Alkmaarse rentmeester van Keizer Karel V, “groote coste, moeijselle (moeite), industrie (werk) ende pericule (risico)” gekost. Volgens de financiële administratie van Stalpaert voldeden Willem en Jan in 1546 in één keer de verschuldigde erfpacht over alle jaren vanaf 1539. Het ging bij elkaar om 42 gulden.

    1539

  • 1547

    Droogmakerijen rond Alkmaar

    Door het succes van de drooglegging van de Achtermeer, volgden meer meren rond Alkmaar, zoals het Kerkmeer in 1547, Daalmeer met Mare en Oudie in 1560, het Egmondermeer en Bergermeer in 1565, het Heilooërmeer in 1566 en de Boekelermeer in 1567.

  • 1566

    2e drooglegging

    De eerste drooglegging was van korte duur. Een tweede poging volgde in 1566.

    1566

  • 1570

    Allerheiligenvloed

    Bij de Allerheiligenvloed van 1570 breekt op verschillende plaatsen de dijk door van de Achtermeer. Ook andere polders lopen grote schade op. Dit maakte een derde drooglegging noodzakelijk.

  • 1573

    Alkmaars beleg

    In 1573 werd de polder weer opzettelijk onderwater gezet om de belegering van Alkmaar door de Spanjaarden te bemoeilijken. De molen is bij de aftocht van de troepen van Don Frederick in brand gestoken: ‘Na het runhuis en de watermolen van de Achtermeer in brand te hebben gestoken vertrokken de Spanjaarden uit Oudorp, daarbij bestookt door de geuzen.’

    1573

  • 1597

    Molen voor Overdie

    Cornelis Drebbel tekent een kaart van Alkmaar, met daarop een watermolen in Overdie, ongeveer waar nu de Jan van Galenstraat ligt. De molen van Overdie maalt daar het water uit op het Zeglis tot 1711. Daarna heeft de molen van de Achtermeer de bemaling overgenomen.
    Op de kaart is ook de molen van de Achtermeer te zien, ongeveer op dezelfde plek als op een kaart uit circa 1560 van Jacob van Deventer en een kaart van Louris Pietersz. uit ca. 1573.

  • 1649

    Molen op plek dieselgemaal

    Op oude kaarten van cartograaf Johannes Blaue, die de stad Alkmaar in kaart bracht en de omgeving, is al een molen te zien op de plek waar nu het dieselgemaal is gelegen, en is er al een tochtsloot aangelegd van de molen naar de Blekersloot voor de afwatering.

    1649

  • 1690

    Andere stemverhouding polderschap

    Het polderbestuur besluit voortaan niet meer te stemmen hoofd voor hoofd, maar naar evenredigheid van oppervlakte

  • 1709

    Nieuwe plek voor poldermolen

    Schriftelijke bronnen maken melding van een nieuwe molen voor de Achtermeerpolder. Het was voor de ingelanden van de Overdiepolder reden om op 30 april 1709 op samenwerking met de Achtermeer aan te sturen. Na een geslaagde proef van een jaar om met één molen het geheel te bemalen,  leidt het tot vereniging van de polders Overdie en Achtermeer. De oude molen van de Overdiepolder wordt verkocht.

    1709

  • 1711

    Klappolder sluit aan

    In 1711 sluit de Klappolder zich aan. Deze is ongeveer gelegen waar nu het Emmakwartier en Burgemeesterskwartier zich bevinden.

  • 1760

    Stenen waterloop

    De poldermolen krijgt een stenen waterloop met gewelf.

    1760

  • 1819

    Graven kanaal

    Koning Willem I geeft de opdracht om het Noordhollandsch kanaal aan te leggen. Veel bestaande ringvaarten worden daarvoor benut: die worden verbreed en verdiept. In Alkmaar doorsnijdt het kanaal de stad aan de oostkant en wordt de noordelijke singelgracht verbreed voor de verwachte zeeschepen. In 1824 wordt het kanaal geopend. Er is veel grond uit het kanaal gebruikt om de Overdiepolder op te hogen.

  • 1825

    Stoombemaling

    In Nederland kwamen de eerste stoomgemalen in bedrijf, na de uitvinding van de stoommachine. Zo was bemaling niet langer afhankelijk van voldoende wind. Het gemaal bij de Arkelsche Dam in Arkel (nabij Gorinchem) uit 1825 was uiteindelijk het eerste echt goed functionerende stoomgemaal.

    1825

  • 1835

    Reorganisatie waterschappen

    omstreeks deze tijd werden de waterschappen gereorganiseerd. De provincie eiste toezending en verantwoording van de financiën.

  • 1837

    1e Reglement Polderschap

    Het eerste reglement, de eerste keur in druk, kwam in 1837 uit. Eén exemplaar bleef in het archief bewaard.

    1837

  • 1839

    Ophogen land

    Tussen 1839 en 1960 vindt veel overdracht plaats van water en land aan de gemeente Alkmaar. Het dempen van sloten en het ophogen van land gaat gepaard met een eindeloze strijd over het onderhoud van de sloten en zijkanten.

  • 1862

    Introductie centrifugaalpomp

    De Harlingse machinefabriek Harmens & Penning introduceert de centrifugaalpomp op de Nederlandse markt, een Britse uitvinding uit 1851. Twintig jaar later waren er al meer dan 400 centrifugaalpompgemalen in Nederland, aangedreven op stoomkracht.

    1862

  • 1886

    1e molenbrand na bliksem

    Een molen is vaak het hoogste punt in de omgeving, met een groot risico van blikseminslag tot gevolg. Dat leidt ertoe dat de molen voor de Achtermeer-Overdiepolder op zondagavond 10 oktober 1886 volledig verbrandt door bliksem, ondanks de flinke regenbuien. De molen is tegen brand verzekerd. Voor 900 gulden koopt het polderschap een tweedehands exemplaar in de Beemster, die op de oude fundering wordt opgebouwd.

  • 1890

    Nieuwe technieken

    Nieuwe technieken komen op de markt die interessant kunnen zijn voor mechanische bemaling, zoals de verbrandingsmotor en de elektromotor.

    1890

  • 1892

    Patent Diesel op verbrandingsmotor

    Op 28 februari 1892 werd de Duitse werktuigbouwkundige Rudolf Diesel het patent met nummer 67207 verleend op het idee in een verbrandingsmotor het brandstofmengsel door hoge compressie te ontsteken.

  • 1897

    Diesel ontwerpt serie motoren voor MAN

    Bij de Maschinenfabrik Augsburg-Nürnberg (M.A.N.) wordt een verbeterd prototype ontwikkeld van Diesels motor uit 1894. Diesel ontwerpt voor M.A.N. een serie die door de machinefabriek op de markt wordt gebracht.

    1897

  • 1902

    Werkspoor verwerft licentie dieselmotor

    De Koninklijke Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel (kortweg Werkspoor) te Amsterdam sluit op 1 november 1902 een licentieovereenkomst met de Duitse M.A.N. om dieselmotoren te mogen bouwen en leveren voor de Nederlandse markt en in de Nederlandse koloniën.

  • 1904

    1e dieselgemaal van Nederland

    De Nieuwe Niedorper Polder kreeg het eerste dieselgemaal van Nederland, en mogelijk van de wereld. De installatie werd geleverd door Werkspoor.

    1904

  • 1909

    1e Plan van Uitbreiding

    De gemeenteraad van Alkmaar stelt het Alkmaarse Plan van Uitbreiding vast. In het plan wordt de bouw voorzien van nieuwe wijken en buurten in de Achtermeer en Overdiepolder: het Burgemeesterskwartier, het Lyceum- en Landstratenkwartier en Oud Rochdale. De woningbouw zal daarna decennialang een voorname plek hebben in de polder. Op de plek van de poldermolen is een plein getekend, alsof waterhuishouding iets van het verleden is.

  • 1912

    Sociale woningbouw in Overdie

    De eerste 40 sociale huurwoningen van Alkmaar werden gebouwd in de Overdiepolder in opdracht van de Vereniging voor Volkshuisvesting ‘Alkmaar‘ (het huidige Van Alckmaer voor Wonen).

    1912

  • 1912

    2e molenbrand na bliksem

    26 jaar na de laatste molenbrand is er opnieuw blikseminslag. Die slaat toe in de nacht van 13 op 14 augustus 1912. De molen brandt af, zoals in 1886 ook gebeurde met de voorganger.

  • 1912

    Keuze voor dieselgemaal

    Ter vervanging van de verbrande molen, werd bij Werkspoor een dieselmotor besteld met een centrifugaalpomp. Architect Laurens Groen kreeg de opdracht een gebouw te ontwerpen hiervoor.

    1912

  • 1913

    De eerste machinist

    Theodorus Leegwater (roepnaam Dirk) was geboren in Nieuwe Niedorp in 1883. Hij trouwt in Harenkarspel met Cornelia Wester (1883-1952). Dirk was de eerste Leegwater als watermolenaar. Hij kwam met zijn gezin te wonen op de Overdiepolder vlakbij de poldermolen. Daar had hij ook zijn koeien in de boerderij. In 1912 brandde de molen af. In 1913 werd hij door Werkspoor opgeleid om als de eerste machinist dit dieselgemaal te bedienen.

  • 1917

    Gasolie op rantsoen

    Door de schaarste tijdens de Grote Oorlog moet het polderschap het doen met 20 liter gasolie per zes weken. Ook de smeerolie wordt schaars. Het dieselgemaal verbruikt circa 2,5 liter gasolie per uur, waardoor er nog maar 8-10 uur per zes weken gemalen kan worden.

    1917

  • 1927

    Aansluiting op elektriciteit

    In 1927 wordt een lening afgesloten van 1500 gulden tegen 5% rente voor de bouw van een nieuwe machinistenwoning. De oude machinistenwoning mag de machinist kopen voor 300 gulden, op voorwaarde dat deze tezijnertijd door de machinist wordt gesloopt als het polderbestuur dat wenst. De nieuwe machinistenwoning en het dieselgemaal worden aangesloten op het elektriciteitsnet.

  • 1940-1945

    2e Wereldoorlog

    Naast het gemaal komen barakken voor Duitse troepen. Brandstof is schaars. Er wordt veel geritseld en gemengd met petroleum en afgewerkte olie om het gemaal te laten werken. In maart 1945 maakt het polderschap evacuatieplannen voor een eventuele inundatie van de polder.

    1940-1945

  • 1948

    Na-oorlogse woningbouw

    De gemeente verwerft steeds meer gronden voor woningbouwplannen in de Overdiepolder en de Achtermeer en maakt deze bouwrijp. Voor gedemobiliseerde militairen uit Nederlands-Indië werd in 1949 besloten vijf flatgebouwen te bouwen bij de Willem de Zwijgerlaan, de eerste ‘hoogbouw’ in Alkmaar. Rond 1950 begint de gemeente ook met de bouw van flatwoningen in Overdie. In de Achtermeer verrijst de Staatsliedenbuurt. De gemeente regisseert de bouw, na oplevering gaan woningbouwverenigingen de woningen verhuren.

  • 1961

    Polderschap opgeheven

    De provincie besluit op aandringen van de gemeente Alkmaar dat het polderschap in 1962 moet worden opgeheven. Doordat de gemeente de meeste grond bezit in de Overdiepolder en Achtermeer, hadden zij al de meerderheid van stemmen in het polderschap. Alle eigendommen gaan naar de gemeente. De machinist komt in dienst van de gemeente.

    1961

  • 1988

    Elektrisch gemaal

    De taken van het dieselgemaal worden overgenomen door een elektrisch gemaal. Dit was voordeliger, onderhoudsvriendelijker en minder omslachtig.

  • 1989

    Oprichting stichting

    Stichting Beheer Dieselgemaal polder Overdie-Achtermeer ‘J.J. Schilstra’ wordt opgericht, om het dieselgemaal van de gemeente over te nemen en te gaan beheren. Het secretariaat komt bij Waterschap Het Lange Rond.

    1989

  • 1991

    Eigendom

    De Stichting Beheer Dieselgemaal Overdie-Achtermeer wordt de nieuwe eigenaar van het dieselgemaal en de andere opstallen op het perceel. De grond blijft eigendom van de gemeente en wordt in erfpacht uitgegeven.

  • 1993

    Vernoemd naar J. Leegwater

    In 1993 werd het dieselgemaal vernoemd naar de twee generaties machinisten die het gemaal als laatste bedienden: Joseph en Johannes (Hans) Leegwater. Dit gebeurde op verzoek van de beide weduwen. Hans was in 1992 bij een motorongeluk overleden.

    1993

  • 1994

    Provinciaal monument

    Het Dieselgemaal krijgt de beschermde status van provinciaal monument van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland.

  • 1994

    Nooddienst

    Op 31 oktober en 1 november moet het dieselgemaal bijspringen wegens storing van het elektrische gemaal. Er is sprake van hevige regenval.

    1994

  • 2003

    Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

    De waterschappen in Noord-Holland boven het Noordzeekanaal fuseren tot het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

  • 2011

    Van Alckmaer

    Het gemaal wordt door de beheerstichting overgedragen aan woningcorporatie Van Alckmaer. Het monument is voor Van Alckmaer bijzonder omdat dankzij dit gemaal de eerste sociale woningbouw aan de Uitenboschstraat mogelijk werd gemaakt.

    2011

  • 2019

    Hulpgemaal

    Voor het eerst in 25 jaar krijgen de vrijwilligers van het dieselgemaal op 11 oktober 2019 weer een verzoek van het hoogheemraadschap om na een periode van hevige regenval bij te springen met bemaling. Het is volgens het Hoogheemraadschap niet zo dat de situatie kritiek is, maar wel dat ‘alle beetjes helpen’. Het dieselgemaal maalt in enkele uren ruim 11 miljoen liter water uit de polder.

  • 2021

    PCC

    Het Dieselgemaal werkt samen met de PCC om de technieklessen te ondersteunen.

    2021